Legacy 80: Họa sĩ Pháp - Việt Clément Baloup và những khung tranh vẽ lại ký ức kiều bào bị lãng quên
Họa sĩ Clément Baloup bắt đầu vẽ nên những khung tranh từ chính những khoảng trống trong câu chuyện di cư của cha mình, người đã rời Việt Nam sang châu Âu vào những năm 1960.
Giống như nhiều người Việt khác, Clément Baloup thường cảm thấy bối rối mỗi khi hỏi chuyện với thế hệ cha chú của mình, những người mang theo nhiều ký ức về ly tán và mất mát sau thế kỷ 20 đầy biến động
Với hai dòng máu Pháp - Việt, anh bắt đầu vẽ nên những khung tranh từ chính những khoảng trống trong câu chuyện di cư của cha mình, người đã rời Việt Nam sang châu Âu vào những năm 1960. Qua bộ truyện tranh mang tên “Kí ức kiều bào” (Tựa tiếng Pháp “Mémoires de viet kieu”) thực hiện suốt 20 năm qua, anh tìm và lưu trữ lại ký ức của các thế hệ người Việt gần như bị lãng quên trong lịch sử Pháp và thế giới.
Bản dịch tiếng Việt của hai tác phẩm tiêu biểu trong bộ truyện tranh này vừa chính thức ra mắt tháng 5/2025, do Nhà xuất bản Kim Đồng ấn hành với sự hợp tác của Viện Pháp tại Hà Nội. Bộ sách ngay lập tức gây ấn tượng với độc giả Việt qua câu chuyện của các cộng đồng kiều bào ít được nhắc tới - những người lính thợ, phu mỏ từng sống và làm việc ở Pháp và New Caledonia. Dạo qua những khung hình ấy, ta thấy câu chuyện của họ được viết nên bằng những khổ đau, mất mát; nhưng không gì dập được ngọn lửa hi vọng trong họ.
Ngồi lại với Tatler trong quãng lịch trình quảng bá sách bận rộn tại Hà Nội, Clement hào hứng chia sẻ về việc trở thành “đại sứ không chính thức” giữa văn hóa Pháp - Việt, về sức mạnh của truyện tranh, cũng như “trách nhiệm với ký ức” mà anh đã chọn gánh vác qua các tác phẩm của mình.
Clement hào hứng chia sẻ về việc trở thành “đại sứ không chính thức” giữa văn hóa Pháp - Việt.
Chào anh Clément! Những ngày này, anh có vẻ đang rất bận rộn với các sự kiện văn hóa với Viện Pháp tại Hà Nội và Nhà xuất bản Kim Đồng. Các tác phẩm của anh cũng sắp được trưng bày trong chuyến thăm Việt Nam sắp tới của Tổng thống Pháp Emmanuel Macron. Anh cảm thấy sao về việc đảm nhận vai trò cầu nối văn hóa giữa hai nước Pháp - Việt?
Tôi cảm thấy rất vinh dự, dù ban đầu tôi không hề nghĩ rằng mình sẽ nhận lấy vị trí này. Viện Pháp và Nhà xuất bản Kim Đồng đã hết sức nhiệt tình hỗ trợ tôi. Họ đã cho tôi nhiều cơ hội để trình bày tác phẩm của mình và kết nối với độc giả tại Việt Nam. Nếu tác phẩm của tôi có thể giúp tăng cường sự thấu hiểu giữa hai nền văn hóa Pháp và Việt Nam, tôi cũng lấy đó làm vinh hạnh.
Anh có thể chia sẻ mình đã bắt đầu với truyện tranh (hay còn gọi bande dessinée trong tiếng Pháp) như thế nào được không?
Rất sẵn lòng (cười). Ở Pháp, văn hoá truyện tranh mà chúng tôi gọi là “bande dessinée” rất phát triển. Khi còn bé, tôi đã tiếp cận với rất nhiều thể loại truyện tranh khác nhau, từ những bộ nổi tiếng như Astérix đến các tác phẩm truyện tranh Mỹ và Nhật Bản. Tôi dần đắm chìm trong loại hình nghệ thuật này và cuối cùng quyết định theo đuổi nó một cách chuyên nghiệp.
Sau khi tốt nghiệp trung học, tôi theo học tại một trường mỹ thuật. Vào cuối khoá học, tôi còn có cơ hội sang Việt Nam học trao đổi tại Đại học Mỹ thuật Hà Nội. Từ đó, tôi bắt đầu theo đuổi nghề hoạ sĩ minh hoạ và tác giả truyện tranh.
Tôi nghĩ nhiều độc giả ở Việt Nam đã quen thuộc với truyện tranh Nhật Bản hoặc truyện siêu anh hùng của Mỹ. Người ta có thể biết đến Astérix, nhưng đa phần truyện tranh của Pháp thì vẫn còn khá xa lạ. Tôi hiểu rằng truyện tranh Pháp có phong cách và nội dung khác biệt: thường khai thác những chủ đề nghiêm túc và tương đối trưởng thành?
Đúng là như vậy! Ở nhiều quốc gia, truyện tranh chủ yếu hướng đến đối tượng thiếu nhi. Tuy nhiên, khi đối tượng độc giả dần trưởng thành, loại hình nghệ thuật này cũng phát triển theo. Các nghệ sĩ bắt đầu khai thác những chủ đề nghiêm túc hoặc mang tính tự sự hơn qua truyện tranh, và khái niệm “tiểu thuyết bằng tranh” (graphic novel) đã ra đời để phản ánh sự chuyển mình đó.
Tại Pháp, ngành truyện tranh đã chứng kiến sự chuyển mình tương tự trong vài thập kỉ gần đây, hình thành nên một truyền thống truyện tranh dành cho người lớn rất phong phú. Tôi nghĩ việc độc giả và nghệ sĩ Việt Nam có thể tiếp cận những tác phẩm này là điều quan trọng: không chỉ để giải trí, mà còn như một hình thức giáo dục và phản ánh xã hội.
Tác giả Clément Baloup (bên phải) và Biên tập viên phụ trách 02 cuốn truyện tranh Hoàng Thanh Thủy (NXB Kim Đồng).
Một chủ đề sáng tác mà anh theo đuổi suốt 20 năm qua là câu chuyện của những người kiều bào Việt trên khắp thế giới. Điều gì đã truyền cảm hứng cho anh bắt đầu sáng tác truyện tranh về hành trình di cư của họ?
Vào năm 2004, tôi vừa tốt nghiệp trường mỹ thuật và đang tìm cơ hội trở thành họa sĩ truyện tranh. Ngành xuất bản ở Pháp lúc ấy rất cởi mở tìm kiếm những chủ đề mới, chưa được khai thác rộng. Cùng lúc ấy, có người nói với tôi rằng: “Chỉ những điều bạn biết rõ, bạn mới có thể kể lại rành mạch”. Vậy là trong tác phẩm truyện tranh đầu tay, tôi chọn kể lại câu chuyện cha tôi rời Việt Nam sang Pháp.
Lúc đó tôi đang ở độ tuổi đôi mươi, cũng bằng tuổi cha tôi khi ông rời Sài Gòn vào những năm 1960 để sang Pháp. Trong một thời gian dài, tôi không thật sự hiểu vì sao ông phải rời bỏ quê hương. Qua những cuộc trò chuyện cá nhân và quá trình tìm hiểu về lịch sử Việt Nam, tôi dần khám phá ra bối cảnh rộng lớn hơn: chủ nghĩa thực dân, chiến tranh, xung đột chính trị và những làn sóng di cư ồ ạt. Và đến nay, tôi đã dành 20 năm để tiếp tục khai thác chủ đề này.
Khác với các hình thức khác như tiểu thuyết, truyện tranh có thể giúp ta tái hiện tư duy và tâm lý của con người trong các câu chuyện lịch sử. Theo tôi, điều này rất quan trọng để hiểu được các biến cố trong quá khứ. Việc thể hiện góc nhìn của người trong cuộc giúp ta hiểu lý do họ đưa ra những lựa chọn cụ thể và đồng thời giúp ta lùi lại một bước, không phán xét họ bằng tiêu chuẩn ngày nay.
Có thể thấy anh dành rất nhiều tâm huyết cho các tác phẩm của mình. Chẳng hạn, cuốn “Chân Đăng” trong chuỗi “Kí ức kiều bào” vừa được phát hành tại Việt Nam có lồng ghép các tài liệu lưu trữ giữa các chương. Anh đã tiếp cận những tài liệu này như thế nào?
Tôi tìm thấy chúng trong kho lưu trữ của thành phố Nouméa, thủ phủ của Tân Đảo New Caledonia - nơi hàng ngàn người Việt đã được Pháp đưa sang để làm phu mỏ trong thế kỉ 19 và 20. Các nhân viên lưu trữ ở đó đã hỗ trợ tôi rất nhiệt tình. Tôi tìm thấy và đưa vào sách nhiều tài liệu lịch sử - một bản báo cáo có phần phân biệt chủng tộc của một viên chức thực dân, một bức thư của một người nữ cộng sản châu Âu đứng ra bảo vệ người Việt, và cả những bức thư do chính người Việt viết. Những tài liệu này giúp câu chuyện thêm chiều sâu và sự xác tín, đồng thời làm sống lại những kí ức đã bị lãng quên.
Clément Baloup dần đắm chìm trong loại hình nghệ thuật này và cuối cùng quyết định theo đuổi nó một cách chuyên nghiệp.
Khác với các hình thức khác như tiểu thuyết, truyện tranh có thể giúp ta tái hiện tư duy và tâm lý của con người trong các câu chuyện lịch sử.
Clément Baloup xem công việc của mình như một phần trong nỗ lực chung nhằm khôi phục những ký ức đã bị mai một.
Qua các tác phẩm của mình, anh đang nêu bật những lát cắt lịch sử trước nay ít được biết đến - có lẽ với cả công chúng Việt Nam lẫn Pháp. Tôi tò mò không biết độc giả Pháp phản ứng như thế nào trước những phát hiện này?
Phản ứng thật sự rất đáng chú ý. Ban đầu, nhiều độc giả Pháp tỏ ra ngạc nhiên, thậm chí là thấy sốc. Đây là những câu chuyện từng bị lãng quên — hoặc cố tình bị loại khỏi dòng chính sử Pháp. Một số thấy hoài nghi, nhưng cũng có nhiều người háo hức muốn tìm hiểu thêm và mong muốn tìm lại một phần công lý cho những người Việt - bằng cách thừa nhận các đóng góp cũng như mất mát mà họ đã phải chịu đựng trên đất Pháp.
Không chỉ riêng tôi, mà các nhà làm phim, nhà báo và nghệ sĩ khác cũng đã bắt đầu khám phá những câu chuyện này. Tôi xem công việc của mình như một phần trong nỗ lực chung nhằm khôi phục những ký ức đã bị mai một.
Khi bắt đầu thực hiện những cuốn truyện tranh này, tôi chỉ nghĩ rằng sẽ sáng tác cho chính mình, và cũng không biết liệu người đọc có quan tâm hay không. Thế nhưng, sự đón nhận của công chúng đã khiến tôi bất ngờ Ở Pháp, nhiều độc giả nói rằng: “Những câu chuyện này thật thú vị, bởi vì ai ở Pháp cũng có một người bạn Việt Nam hoặc một nhà hàng Việt Nam yêu thích”. Nhưng họ thực ra không biết nhiều về câu chuyện của người Việt trong những biến động lịch sử nước Pháp. Tôi mừng vì tác phẩm của mình có thể giúp họ hiểu hơn về quá khứ, cũng như cả hiện tại.
Truyện tranh hiện đại hoàn toàn có thể được xem là một loại hình nghệ thuật đương đại, phản ánh những vấn đề mang ý nghĩa văn hóa và chính trị sâu sắc.
Có vẻ như quãng đường 20 năm thực hiện bộ sách cũng là hành trình để anh khám phá căn tính Việt và trả lời những câu hỏi rất cá nhân. Trong quá trình đó, cách anh nhìn nhận về hai căn tính Việt–Pháp của mình đã thay đổi như thế nào?
Tôi đã học được rất nhiều, nhưng quá trình khám phá ấy vẫn còn chưa kết thúc. Quá trình làm sách đã cho tôi cơ hội kết nối sâu sắc hơn với văn hóa và lịch sử Việt Nam. Những cảm xúc tôi trải qua: yêu, giận, đau thương, hàn gắn. Tất cả đều vô cùng mãnh liệt, và hình thức tiểu thuyết đồ họa là phương tiện lý tưởng để thể hiện chúng. Tôi thực sự thấy rất thỏa mãn khi khám phá cách mà hai phần bản sắc Pháp và Việt của tôi giao thoa với nhau.
Mặc dù những câu chuyện tôi kể thường chất chứa khổ đau, chúng cũng luôn mang theo tinh thần kiên cường và hy vọng. Tôi đã gặp rất nhiều người kiều bào có những câu chuyện đầy hi sinh, nhưng họ đã vượt qua và xây dựng lại cuộc đời mình với sự mạnh mẽ và lạc quan. Nhìn vào tinh thần vượt khó ấy, tôi thấy một nét Việt hết sức đặc trưng.
Clément Baloup đã gặp rất nhiều người kiều bào có những câu chuyện đầy hi sinh, nhưng họ đã vượt qua và xây dựng lại cuộc đời mình với sự mạnh mẽ và lạc quan.
Clément Baloup thực sự thấy rất thỏa mãn khi khám phá cách mà hai phần bản sắc Pháp và Việt giao thoa với nhau.
Tôi thật sự thấy xúc động khi đọc các tác phẩm của anh. Trong tương lai, anh có dự định tiếp tục loạt sách Việt Kiều không? Liệu có chủ đề nào khác mà anh đang khám phá?
Có chứ, tôi chắc chắn sẽ tiếp tục. Hiện tại tôi đặc biệt quan tâm đến cộng đồng người Việt tại Úc, nhất là ở Melbourne và Sydney. Tuy nhiên, đây là một chủ đề mang tính nặng về cảm xúc, nên đôi khi tôi phải tạm dừng và chuyển sang các chủ đề khác để cân bằng lại.
Ví dụ gần đây tôi có hợp tác với một nghệ sĩ người Hàn Quốc, để thực hiện một cuốn sách về một trại tị nạn ở miền Nam nước Pháp trong thế kỷ 20. Trại này từng tiếp nhận những người cộng hòa Tây Ban Nha trốn chạy chế độ Franco, người Do Thái và người Roma trốn chạy phát xít Đức, và cả người Algeria sau độc lập. Đây cũng là một câu chuyện về sự ly tán, nhưng nằm trong những bối cảnh văn hóa khác.
Tôi cũng vừa ra mắt một cuốn sách mang màu sắc tích cực hơn — Tôi chọn lãng du thay vì trở thành triệu phú — viết về nhà sinh thái học người Mỹ John Muir. Ông đã chọn làm công việc bảo tồn thiên nhiên thay vì theo đuổi sự giấc mơ giàu sang Mỹ, và là nguồn cảm hứng cho phong trào thành lập các vườn quốc gia ở Hoa Kỳ. Làm việc với những nhân vật như vậy cho tôi cơ hội "hít thở" sau các dự án mang nặng tính cá nhân và suy tư.
Clément Baloup chọn lãng du thay vì trở thành triệu phú — viết về nhà sinh thái học người Mỹ John Muir.
Anh nhìn nhận như thế nào về trách nhiệm của mình trong việc lưu giữ và truyền tải ký ức người Việt?
Ban đầu tôi chỉ đơn giản muốn kể một câu chuyện hay. Nhưng khi độc giả — đặc biệt là người Việt ở Pháp — đồng cảm sâu sắc với tác phẩm, tôi bắt đầu nhận ra ý nghĩa lớn hơn của công việc này.
Tại sao tôi vẫn tiếp tục làm? Vì vẫn còn nhiều câu chuyện chưa được nói ra. Lịch sử của cộng đồng kiều bào hiện vẫn còn lẩn khuất, bị bỏ quên hoặc che đi. Thông qua các hình thức nghệ thuật — như tiểu thuyết bằng tranh, phim ảnh, báo chí — cộng đồng kiều bào đang góp phần nối lại những mảnh ghép đó. Quan hệ giữa Việt Nam, Pháp và Hoa Kỳ trong thế kỷ 19 và 20 vốn rất phức tạp. Với những người làm sáng tạo như tôi, tôi tự thấy mình có trách nhiệm với kí ức, bởi ký ức là một thực thể sống. Nếu chúng ta không lưu tâm và bảo tồn kí ức, nó sẽ dần biến mất.
Có người nói rằng tác phẩm của tôi không chỉ là nghệ thuật, mà còn là một hình thức lữu trữ xã hội. Nếu nó có thể thực hiện cả hai chức năng đó, tôi thực sự rất sẵn lòng.
Hoạ sĩ Clément Baloup sinh năm 1978, có mẹ người Pháp và cha là Việt kiều Pháp. Anh sinh ra ở Pháp, lớn lên ở châu Âu, Polynesia và Nam Mĩ. Sau khi học thiết kế tại Marseille, anh theo học mĩ thuật tại Trường Mĩ thuật Angoulême (Pháp) và Đại học Mĩ thuật Hà Nội (Việt Nam).
Clément là một hoạ sĩ tài năng với những cuốn truyện tranh về chủ đề phiêu lưu và lịch sử. Các tác phẩm của anh đã được dịch sang nhiều thứ tiếng. Ngoài truyện tranh, Clément còn là hoạ sĩ minh hoạ báo chí. Các tác phẩm của Clément Baloup đã gặt hái được nhiều giải thưởng uy tín như Giải Ban giám khảo bầu chọn tại Liên hoan Truyện tranh quốc tế Angoulême năm 2011 và Giải thưởng Bác sĩ không biên giới tại Clermont-Ferrand.
Xuân Tùng
(Nguồn tatlerasia.com)
