Bộ sách “Thưởng thức triết học”: Không dễ gì có câu trả lời cuối cùng

Dù đã có nhiều nỗ lực đưa triết học đến với trẻ em, nhưng tại Việt Nam, mảng này vẫn chưa tạo được một ‘hệ sinh thái’ đọc bền vững, phần lớn vì sự e ngại về tính triết luận. Theo chị, làm thế nào để đội ngũ biên tập có thể ‘dịch’ những khái niệm trừu tượng sang ngôn ngữ của sự tò mò, dí dỏm mà vẫn giữ được cái ‘chất’ tư duy, thay vì rơi vào lối mòn dạy dỗ khô khan?

Trước nay tôi vẫn cho rằng mỗi đứa trẻ là một triết gia. Khi còn nhỏ, ta còn khả năng ngỡ ngàng, ngạc nhiên trước thế giới, ta có khả năng đặt ra vô vàn câu hỏi. Việc tự đặt câu hỏi và tìm kiếm câu trả lời chính là phương pháp, là con đường hình thành nên triết học.

Tôi từng trải qua thời đại học bên những người bạn coi môn triết là “ngáo ộp”. Việc học triết như một cực hình. Lỗi này phần lớn là do cách dạy triết trong trường đại học của chúng ta, nhưng một phần cũng vì cơ chế tâm lý chung: Lớn lên, vì đã quen, vì mưu sinh, phần lớn chúng ta không có nhiều thắc mắc về thế giới nữa, năng lực tiềm tàng của một triết gia mà ta có từ hồi nhỏ như tôi đã nói ở trên cũng vì thế mà thui chột.

Tôi hiểu rằng để có một “hệ sinh thái” đọc bền vững cho loại sách này, cần phải có rất nhiều điều kiện. Một thực tế đáng buồn là các sách mà chúng tôi làm về triết hiện nay chủ yếu là sách dịch, cụ thể là sách dịch từ tiếng Pháp. Pháp là một quốc gia có truyền thống lâu đời về triết học và môn triết là môn thi bắt buộc để tốt nghiệp kỳ thi tú tài (tương đương với cấp 3 ở Việt Nam). Đó là một trong những điều kiện lý tưởng để hình thành nên một “hệ sinh thái” đọc sách triết, tìm hiểu về triết và viết sách triết. Sách nhập môn, sách giải thích về triết theo đó mà “trăm hoa đua nở”. Lượng sách mà chúng tôi chọn dịch chỉ là một con số vô cùng nhỏ trong hàng chục đầu sách giải thích triết học ra đời hằng năm ở Pháp. Nói điều này để thấy rằng hiện nay, một điều kiện tối thiểu là học triết trong trường phổ thông, chúng ta cũng chưa có.

Với câu hỏi của anh, tôi không e ngại nhiều lắm về tính triết luận, bởi những bộ sách mà Kim Đồng khai thác vốn dĩ đã làm cho các vấn đề triết học trở nên cực kì dễ hiểu và gần gũi rồi. Bằng chứng là đội ngũ dịch bộ “Thưởng thức triết học” phần lớn là các dịch giả tuổi đời còn rất trẻ, có em vừa rời giảng đường đại học và không có kinh nghiệm dịch sách, chưa nói đến việc dịch sách triết, nhưng bộ sách này không làm khó được các em, chứng tỏ mọi thứ đã thuận lợi từ sách gốc rồi.

Chị đánh giá thế nào về vai trò của thị giác trong việc dẫn lối trẻ em bước vào thế giới tư duy? Những mời gọi thẩm mỹ nào các em có thể tìm thấy trong bộ sách này?

Cách thưởng thức một cuốn sách của các bạn đọc trẻ hiện rất khác so với thế hệ chúng tôi. Trước kia, tôi cứ vớ được cái gì có chữ là đọc, từ mẩu báo dán trên tường đến giấy nhóm bếp. Nhưng trẻ em bây giờ, gu đọc đã “tiến hoá” hơn rất nhiều. Tôi biết nhiều em, chưa biết sách hay cỡ nào, phải “yêu từ cái nhìn đầu tiên”, nghĩa là phải đẹp, từ bìa đến ruột. Do đó, tính thẩm mỹ không chỉ là yếu tố quan trọng, mà còn là cốt yếu cho một đầu sách thành công.

Do tiếp xúc nhiều với thế giới nghe nhìn, trẻ em hiện nay rất quen với việc tư duy bằng hình ảnh. Đó có thể được xem là một con đường mới và dễ đi để dẫn đến những suy tư triết học. Thông qua một bức minh hoạ hài hước, trẻ có thể được giải trí, ghi nhớ lâu và khám phá trong triết học những điều thú vị Thông qua một minh hoạ hài hoà, đẹp mắt, trẻ có thể được bồi dưỡng về khả năng thưởng thức cái đẹp. 

Theo quan sát của tôi, việc minh họa sách triết không hề đơn giản và đòi hỏi hoạ sĩ phải tư duy rất sâu. Đằng sau mỗi hình ảnh, độc giả có thể tìm thấy các tầng ý nghĩa khác nhau. Đó cũng là đặc thù của các minh hoạ cho sách triết học.

Bộ “Thưởng thức triết học” không có nhiều minh hoạ, nhưng mỗi minh hoạ đều không chỉ cho đẹp, mà còn mang một hàm ý sâu sắc. Đó cũng là một cách để hướng dẫn trẻ biết cách quan sát và tìm hiểu về thông điệp mà tác giả cũng như hoạ sĩ muốn gửi gắm.

Chị hình dung thế nào về diện mạo của dòng sách triết học/tư duy cho trẻ em tại Việt Nam trong 5 năm tới, và NXB Kim Đồng sẽ tiếp tục đóng vai trò ‘người dẫn đường’ như thế nào để bức tranh chung này trở nên sáng sủa và phổ quát hơn?

Không dễ hình dung về diện mạo của dòng sách triết học cho trẻ em, bởi bức tranh này có sáng sủa hay không sẽ còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố bên ngoài như không khí xã hội, các chính sách liên quan đến giáo dục, nhu cầu của độc giả. Không dám nhận là “người dẫn đường”, ở Kim Đồng, chúng tôi chỉ tin rằng việc gì cũng vậy, đi mãi cũng thành đường. Chúng tôi sẽ vẫn tiếp tục khai thác dòng sách này, ít nhất là để làm phong phú thêm cho bức tranh sách vở, hỗ trợ một số cơ sở giáo dục bước đầu đưa triết học vào trường phổ thông. Ngoài việc khai thác bản quyền, chúng tôi tiến tới tổ chức để các tác giả trong nước biên soạn các sách phổ biến triết học nói chung và sách triết học cho trẻ em nói ri